Bố của cháu đã mất. Hoặc bố cháu đang ở nước ngoài, không về lấy mẫu được. Gia đình muốn biết chắc đứa trẻ có đúng là cháu ruột của ông nội hay không, nên nghĩ tới chuyện cho ông và cháu đi xét nghiệm ADN. Câu hỏi đầu tiên gần như ai cũng hỏi: làm với ông có chắc như làm với bố không?
Trả lời ngắn: không giống nhau. Không phải vì xét nghiệm ông cháu kém hơn, mà vì hai xét nghiệm này trả lời hai câu hỏi khác nhau. Bài này nói rõ nó cho biết được gì, không cho biết được gì, và nhà bạn có thuộc trường hợp làm được hay không.
1. Ông nội và cháu trai giống nhau ở chỗ nào?
1.1. Có một thứ chỉ đàn ông mới có, và nó truyền thẳng xuống
Mỗi người nhận một nửa vật chất di truyền từ bố, một nửa từ mẹ. Riêng có một mảnh, gọi là nhiễm sắc thể Y, chỉ đàn ông mới có. Người bố truyền mảnh này cho con trai, con trai lớn lên lại truyền tiếp cho con trai của mình, gần như không thay đổi gì.
Nói cho dễ hình dung, nhiễm sắc thể Y giống như cái họ của dòng đàn ông trong nhà. Ông nội, bố và cháu trai đều mang chung cái họ đó.
1.2. Bắt buộc phải là cháu trai
Cháu gái không nhận nhiễm sắc thể Y, nên cách này không dùng được cho ông nội với cháu gái. Đây là chuyện không xoay xở được, lấy thêm mẫu hay đổi loại mẫu cũng không giải quyết được. Mục 4 liệt kê đầy đủ trường hợp nào làm được, trường hợp nào không.
1.3. Bản kết quả sẽ ghi gì?
Trung tâm đọc 25 điểm trên nhiễm sắc thể Y của ông, đọc 25 điểm tương ứng của cháu, rồi so hai bên với nhau. Kết quả chỉ có hai khả năng:
- Khớp nhau: hai người cùng một dòng họ nội.
- Lệch nhiều điểm: hai người không cùng dòng họ nội.
Ở đây không có con số phần trăm. Xét nghiệm bố con thì khác, nó cho ra chỉ số lên tới 99,9999% vì soi vào phần vật chất di truyền mà đứa con nhận từ cả bố lẫn mẹ. Vì sao con số đó là 99,9999% chứ không phải 100%, bạn xem trong bài tại sao kết quả xét nghiệm ADN là 99,99%.
2. Vì sao kết quả ông cháu không đọc giống kết quả bố con?
2.1. Nó cho biết cùng nhà, chưa cho biết đúng người nào
Đây là chỗ quan trọng nhất, và cũng là chỗ nhiều gia đình hiểu nhầm rồi hụt hẫng khi cầm tờ kết quả.
Vì nhiễm sắc thể Y truyền xuống gần như nguyên si, nên tất cả đàn ông trong cùng một dòng nội đều giống hệt nhau ở phần này: ông nội, bố của cháu, các chú, các bác, anh em trai ruột của ông nội, con trai của những người đó. Đưa mẫu của bất kỳ ai trong số họ đi so với cháu, kết quả đều khớp như nhau.
Nghĩa là kết quả khớp khẳng định đứa trẻ thuộc dòng nội của gia đình này, chứ chưa chỉ ra đích danh một người. Nếu chuyện trong nhà đang là không rõ bố của cháu là người anh hay người em ruột, thì xét nghiệm ông cháu không tách ra được, vì hai anh em ruột giống hệt nhau ở phần này.
Gặp tình huống đó, bạn nên kể rõ hoàn cảnh gia đình cho nhân viên tư vấn trước khi đặt lịch, thay vì làm xong rồi mới biết kết quả không trả lời được điều mình cần.
2.2. Lệch một điểm chưa có nghĩa là không cùng huyết thống
Nhiễm sắc thể Y truyền qua các đời rất ổn định, nhưng thỉnh thoảng vẫn có một điểm nhỏ thay đổi. Vì vậy khi hai bên lệch nhau đúng một điểm, phòng xét nghiệm không kết luận vội. Người ta nhìn cả 25 điểm rồi mới kết luận. Lệch nhiều điểm mới là căn cứ để nói hai người không cùng dòng nội.
2.3. Nhìn bảng cho dễ so
| Điều muốn biết | Xét nghiệm bố con | Xét nghiệm ông nội và cháu trai |
|---|---|---|
| Soi vào phần nào | Phần di truyền nhận từ cả bố và mẹ | Nhiễm sắc thể Y, phần chỉ đàn ông mới có |
| Trả lời được câu gì | Người này có phải bố ruột không | Cháu có thuộc dòng họ nội này không |
| Tách được bố với chú, bác ruột không | Được | Không |
| Làm được với bé gái không | Được | Không |
| Tờ kết quả ghi gì | Chỉ số lên tới 99,9999% | Khớp hoặc không khớp |
3. Ba việc xét nghiệm này không làm được
Nói trước để bạn khỏi mất thời gian và tiền:
- Không chỉ ra được trong hai anh em ruột thì ai mới là bố của cháu.
- Không cho ra con số phần trăm như xét nghiệm bố con. Nếu bạn cần con số đó thì phải làm xét nghiệm bố con.
- Không làm được cho bà nội với cháu, lý do ở ngay mục dưới.
4. Nhà bạn thuộc trường hợp nào?
TOPGEN xác định họ hàng theo hai đường. Bên nội thì dựa vào nhiễm sắc thể Y như đã nói ở trên. Bên ngoại thì dựa vào một loại ADN khác truyền theo dòng mẹ, gọi là ADN ty thể. Có một điểm cần nhớ về loại này: người mẹ truyền nó cho tất cả các con, cả trai lẫn gái, nhưng con trai thì không truyền tiếp được cho đời sau. Từ hai nguyên tắc đó mà ra bảng dưới đây.
| Muốn xác định quan hệ | Dựa vào | Có làm được không |
|---|---|---|
| Ông nội với cháu trai | Nhiễm sắc thể Y | Làm được |
| Ông nội với cháu gái | Không có cách nào | Không, vì bé gái không có nhiễm sắc thể Y |
| Bà nội với cháu, trai hay gái | Không có cách nào | Không, vì ADN dòng mẹ của bà nội truyền tới người bố là dừng |
| Bà ngoại với cháu, trai hay gái | ADN ty thể | Làm được |
| Chú, bác ruột với cháu trai | Nhiễm sắc thể Y | Làm được, nhưng vẫn vướng chuyện chỉ biết dòng họ như mục 2.1 |
| Hai anh em trai cùng bố | Nhiễm sắc thể Y | Làm được |
| Anh chị em cùng mẹ | ADN ty thể | Làm được |
Nếu việc nhà bạn thuộc bên ngoại, xem thêm bài xét nghiệm ADN anh em cùng mẹ khác cha.
5. Lấy mẫu thế nào, bao lâu có kết quả?
Cần mẫu của hai người là ông và cháu. Hay dùng nhất là tế bào niêm mạc miệng, tức là dùng que quẹt nhẹ vào má trong, và mẫu máu. Ngoài ra còn vài loại mẫu khác. Lấy loại nào thì kết quả cũng chính xác như nhau, chỉ khác ở cách lấy và cách bảo quản. Cách lấy từng loại có trong bài hướng dẫn lấy mẫu ADN.
Kết quả trả sau 3 ngày. Khách ở nội thành Hà Nội được hỗ trợ thu mẫu tận nhà.
Trường hợp ông đã mất thì vẫn còn cách, làm từ mẫu hài cốt. Xem thêm xét nghiệm ADN hài cốt.
6. Kết quả có dùng để làm giấy tờ được không?
Được. TOPGEN đã làm những bộ hồ sơ ông cháu và được cơ quan chức năng, tòa án tiếp nhận. Nhưng phải làm đúng dạng hồ sơ, gọi là ADN hành chính, khác với làm để trong nhà biết với nhau:
- Nhân viên trung tâm là người lấy mẫu, có người chứng kiến.
- Người được lấy mẫu mang theo giấy tờ tùy thân, gồm căn cước công dân, hộ chiếu hoặc giấy khai sinh của cháu.
- Chụp ảnh, lăn tay, lập biên bản lúc lấy mẫu.
- Kết quả cấp kèm hồ sơ đầy đủ.
Một điều nên biết trước: tờ kết quả chỉ là một phần trong bộ giấy tờ. Nhận hay không nhận, và còn cần thêm giấy gì, là do cơ quan đang giải quyết việc của bạn quyết định, mỗi nơi mỗi việc lại yêu cầu khác nhau. Cách gọn nhất là hỏi trước nơi tiếp nhận hồ sơ xem họ cần những gì, rồi báo lại để trung tâm chuẩn bị cho đúng. Thủ tục cho trường hợp làm giấy khai sinh có trong bài thủ tục xét nghiệm ADN cha con làm giấy khai sinh.
7. Câu hỏi hay gặp
Có cần mẫu của người bố nữa không?
Không cần. Nhiễm sắc thể Y đi thẳng từ ông nội qua bố xuống cháu trai, nên chỉ cần mẫu của ông và của cháu là đủ.
Ông nội mất rồi thì có làm được không?
Vẫn làm được nếu lấy được mẫu hài cốt phù hợp. Trường hợp này bạn nên gọi trao đổi trước để trung tâm xem tình trạng mẫu.
Kết quả khớp có chắc chắn đó là ông nội ruột không?
Kết quả khớp khẳng định cháu thuộc dòng họ nội của gia đình đó. Vì mọi người đàn ông trong dòng nội đều giống nhau ở phần này, kết quả chưa chỉ ra đích danh một người.
Cháu gái làm với ông nội được không?
Không. Cháu gái không có nhiễm sắc thể Y nên không có gì để so.
Bao lâu có kết quả?
3 ngày kể từ lúc trung tâm nhận đủ mẫu.
Lời kết
Xét nghiệm ADN ông cháu không phải là bản rút gọn kém chính xác của xét nghiệm bố con. Nó là một xét nghiệm khác, trả lời một câu hỏi khác, và trả lời câu đó rất dứt khoát: cháu có thuộc dòng họ nội này hay không.
Nếu đang tính làm, bạn cứ kể thật hoàn cảnh nhà mình cho nhân viên tư vấn trước khi đặt lịch. Có nhà thì cách này là đúng, có nhà lại cần cách khác. Biết trước đỡ mất công và đỡ tốn tiền. Xem thêm dịch vụ xét nghiệm ADN huyết thống họ hàng tại TOPGEN.
