Bố của cháu bé đã mất hai năm trước. Bố đang làm việc ở Đài Loan, ba năm chưa về. Bố vẫn sống ngay trong nhà nhưng nhất định không chịu đi lấy mẫu. Ba tình huống rất khác nhau, nhưng người nhà đều gọi đến với cùng một câu hỏi: không có mẫu của bố thì còn làm được gì nữa không?
Câu trả lời ngắn: vẫn làm được, bằng mẫu của ông nội, chú ruột, bác ruột hoặc anh trai cùng cha — với điều kiện đứa trẻ là con trai. Nhưng kết quả trả lời một câu hỏi khác: nó cho biết đứa trẻ có thuộc dòng họ nội đó hay không, chứ không chỉ đích danh ai là bố.
Bài này đi theo đúng tình huống nhà bạn đang gặp, để bạn biết nên làm gì tiếp theo.
Thay được, nhưng câu hỏi cũng đổi theo
Đây là chỗ dễ hiểu nhầm nhất, nên nói rõ ngay từ đầu.
Khi có mẫu của bố, xét nghiệm trả lời được câu hỏi “người đàn ông này có phải là bố ruột của đứa trẻ không”. Đây là câu hỏi về một con người cụ thể, và kết quả có kèm con số xác suất huyết thống.
Khi không có mẫu của bố mà phải mượn mẫu của người thân bên nội, xét nghiệm chuyển sang trả lời câu hỏi “đứa trẻ này có thuộc dòng đàn ông của nhà đó hay không”. Đây là câu hỏi về một dòng họ. Kết quả không kèm tỷ lệ phần trăm huyết thống như xét nghiệm cha con.
Hai câu hỏi khác nhau, hai giá trị sử dụng khác nhau. Biết trước điều này sẽ tránh được chuyện làm xong rồi mới thất vọng vì bản kết quả không giống như hình dung.
Trước hết: có chắc là không lấy được mẫu của bố không?
Rất nhiều trường hợp gọi đến nói “không lấy được mẫu của bố”, nhưng hỏi kỹ ra thì vẫn lấy được. Kiểm tra ba tình huống dưới đây trước khi tính đến phương án mượn mẫu người thân — vì làm trực tiếp cha con bao giờ cũng cho kết quả rõ ràng hơn.
Bố ở xa hoặc đang ở nước ngoài
Người ở xa vẫn gửi mẫu về được. Xét nghiệm ADN không bắt buộc phải lấy máu, cũng không bắt buộc phải có mặt tại trung tâm nếu chỉ làm để biết trong nhà. Tóc có chân tóc, bàn chải đánh răng đã dùng, móng tay, đầu lọc thuốc lá, cuống rốn của trẻ sơ sinh đều là mẫu dùng được. Bạn có thể xem trước các loại mẫu phẩm dùng để xét nghiệm ADN và hướng dẫn lấy mẫu ADN để biết mẫu nào nhà mình lấy được dễ nhất.
Lưu ý: cách này chỉ áp dụng cho xét nghiệm làm để biết trong gia đình. Nếu kết quả dùng cho hồ sơ giấy tờ thì người bố bắt buộc phải có mặt, xuất trình giấy tờ tùy thân và ký biên bản — không gửi mẫu từ xa được.
Bố vừa mất, chưa an táng
Đây là khoảng thời gian quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ lỡ nhất. Nếu người bố vừa mất và gia đình còn kịp, hãy liên hệ ngay để được hướng dẫn thu mẫu trước khi an táng hoặc hỏa táng. Mẫu lấy ở giai đoạn này cho chất lượng tốt hơn hẳn so với việc phải khai quật hoặc xử lý tro cốt sau này.
Bố còn sống nhưng không hợp tác
Nói thẳng: mẫu phải được thu thập hợp pháp. TOPGEN không hướng dẫn cách lấy mẫu của người khác khi họ không biết và không đồng ý.
Nếu vụ việc liên quan đến tranh chấp, xác định cha cho con hay chia thừa kế, hướng đi đúng là làm việc với cơ quan có thẩm quyền để được trưng cầu giám định theo thủ tục, chứ không phải tự tìm cách lấy mẫu. Còn nếu chỉ để biết trong nhà mà người bố không đồng ý, thì phương án mượn mẫu người thân bên nội ở phần dưới là lựa chọn còn lại.
Bố đã mất rồi thì lấy mẫu ở đâu?
Còn phần mộ, chưa hỏa táng
Trường hợp này vẫn lấy được mẫu từ chính người bố. Xương và răng là hai loại mẫu bền nhất với thời gian, thường được thu khi gia đình cải táng, sang cát. Đây là xét nghiệm ADN hài cốt, và vì lấy được mẫu của đúng người bố nên kết quả đọc như xét nghiệm cha con thông thường, không phải như xét nghiệm dòng họ.
TOPGEN đã thực hiện xét nghiệm ADN hài cốt và có kết quả, trong đó có những trường hợp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ — loại mẫu lâu năm và khó hơn hẳn so với phần mộ thông thường.
Đã hỏa táng, chỉ còn tro cốt
Đây là trường hợp khó nhất và cần nói thật: lò hỏa táng hoạt động ở nhiệt độ rất cao, phá hủy gần như toàn bộ ADN trong mẫu. Tro cốt hoàn toàn khác với hài cốt là xương chưa qua hỏa táng. Nếu nhà chỉ còn tro cốt thì không nên đặt kỳ vọng vào hướng này, mà chuyển thẳng sang phương án mượn mẫu người thân bên nội ở phần dưới. Các yếu tố ảnh hưởng nói rõ hơn ở bài xét nghiệm ADN bằng tro cốt.
Không còn gì để lấy mẫu
Đến đây mới thực sự phải chuyển sang mượn mẫu của người thân bên nội. Phần tiếp theo nói rõ mượn được của ai.
Người thân nào thay được mẫu của bố?
Nguyên tắc gọn trong một câu: chỉ mượn được mẫu của đàn ông bên nội, và chỉ khi đứa trẻ là con trai.
Lý do là có một phần ADN chỉ đàn ông mới có, truyền thẳng từ đời ông xuống đời bố rồi xuống đời cháu trai gần như nguyên vẹn — giống như cái họ của dòng đàn ông trong nhà. Ông nội, bố, chú ruột, bác ruột và cháu trai đều mang chung phần đó. Vì vậy thiếu mắt xích ở giữa là người bố thì vẫn nối được hai đầu.
| Mượn mẫu của ai | Có làm được không | Điều kiện |
|---|---|---|
| Ông nội | Được | Đứa trẻ phải là con trai |
| Chú ruột hoặc bác ruột (anh, em trai của bố) | Được | Đứa trẻ phải là con trai |
| Anh trai hoặc em trai cùng cha của đứa trẻ | Được | Cả hai đều là nam |
| Bà nội | Không | Phần ADN truyền theo dòng mẹ dừng lại ở người bố, không xuống tới cháu |
| Cô ruột (chị, em gái của bố) | Không | Không nằm trên đường truyền nào nối được với đứa trẻ |
| Ông bà ngoại, dì, cậu | Không trả lời được câu hỏi này | Chỉ xác định được dòng bên ngoại, không liên quan đến việc ai là bố |
Nếu nhà bạn đang định làm với ông nội, đọc thêm bài xét nghiệm ADN ông nội – cháu trai chính xác đến đâu để hiểu bản kết quả sẽ ghi gì và đọc thế nào.
Nếu đứa trẻ là con gái thì sao?
Phần này ít nơi nói thẳng, nên nói thẳng ở đây: con gái không mang phần ADN đặc trưng của dòng đàn ông, nên không thể mượn mẫu ông nội hay chú bác để xác định quan hệ với bên nội.
Với con gái, khi không có mẫu của người bố, các hướng còn lại là:
- Tìm bằng được mẫu của chính người bố — kể cả mẫu lưu hoặc mẫu hài cốt như đã nói ở trên;
- Nếu vụ việc đưa ra cơ quan có thẩm quyền, đề nghị trưng cầu giám định theo thủ tục để có căn cứ thu mẫu của người bố.
Không có cách nào lách được điều kiện này. Trung tâm nào hứa xác định quan hệ nội cho bé gái bằng mẫu ông nội thì bạn nên hỏi lại thật kỹ họ làm bằng cách nào.
Ba việc mà cách làm thay thế này không làm được
Một, không tách được bố với chú, bác, anh em trai ruột của bố. Vì tất cả những người đàn ông này mang chung phần ADN của dòng họ, kết quả trùng khớp chỉ cho biết đứa trẻ thuộc dòng đó, không chỉ ra được cụ thể ai. Nếu nghi vấn nằm giữa hai anh em ruột, cách làm này không giải quyết được.
Hai, không cho ra con số kiểu 99,99%. Con số đó thuộc về xét nghiệm cha con trực tiếp; bạn có thể xem cách nó được tính ở bài tại sao kết quả xét nghiệm ADN là 99,99%. Xét nghiệm theo dòng họ không sinh ra chỉ số đó, mà kết luận là có hoặc không cùng dòng cha. Riêng chiều loại trừ thì vẫn dứt khoát: nếu không cùng dòng, kết quả loại trừ chính xác 100%.
Ba, không mặc nhiên thay được xét nghiệm cha con trong hồ sơ giấy tờ. Khi cơ quan giải quyết hồ sơ yêu cầu đích danh kết quả cha con, kết quả theo dòng họ không thay thế được. Việc hồ sơ có được tiếp nhận hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan giải quyết, không phải của phòng xét nghiệm. Nếu bạn đang làm giấy khai sinh, xem trước thủ tục xét nghiệm ADN cha con làm giấy khai sinh rồi hỏi lại cơ quan hộ tịch nơi nộp hồ sơ trước khi đi xét nghiệm.
Lấy mẫu gì, bao lâu có kết quả
Người thân cho mẫu thay lấy mẫu bình thường như mọi trường hợp khác: niêm mạc miệng, máu khô trên thẻ, tóc có chân tóc, móng tay. Không phải lấy mẫu đặc biệt gì. Cách lấy từng loại có trong hướng dẫn lấy mẫu ADN.
Thời gian trả kết quả với xét nghiệm quan hệ họ hàng là 3 ngày. Mẫu đặc biệt như hài cốt cần thời gian xử lý riêng, phòng xét nghiệm báo lại sau khi đánh giá mẫu.
Chi phí từng loại xem tại bảng giá xét nghiệm ADN.
Câu hỏi hay gặp
Chỉ có mẫu của mẹ và con, xác định được bố không?
Không. Mẫu của mẹ và con chỉ xác nhận quan hệ mẹ con. Muốn biết ai là bố thì phải có mẫu của người bố, hoặc của đàn ông bên nội trong các trường hợp đã nêu ở trên.
Bố đã hỏa táng, còn làm được không?
Rất khó. Nhiệt độ hỏa táng phá hủy gần như toàn bộ ADN, nên tro cốt không phải là hướng nên trông cậy. Ngược lại, nếu phần mộ chưa hỏa táng và còn xương hoặc răng thì làm được — TOPGEN đã thực hiện cả những ca hài cốt liệt sĩ. Trường hợp chỉ còn tro cốt, phương án thực tế là mượn mẫu của ông nội, chú bác hoặc anh trai cùng cha.
Kết quả mượn mẫu ông nội có làm được giấy khai sinh không?
Còn tùy yêu cầu của cơ quan hộ tịch nơi bạn nộp hồ sơ. Nếu hồ sơ yêu cầu kết quả cha con thì kết quả theo dòng họ không thay thế được. Nên hỏi cơ quan hộ tịch trước.
Con gái thì mượn mẫu ai bên nội được?
Không mượn được của ai bên nội. Với bé gái, bắt buộc phải có mẫu của chính người bố.
Bao lâu có kết quả?
3 ngày với xét nghiệm quan hệ họ hàng bằng mẫu thường.
Tóm lại nên làm gì
Thứ tự ưu tiên rất rõ: cố tìm mẫu của chính người bố trước — kể cả khi bố ở xa, vừa mất hoặc chỉ còn hài cốt. Chỉ khi thực sự không còn gì mới chuyển sang mượn mẫu của ông nội, chú bác hoặc anh trai cùng cha, và chỉ khi đứa trẻ là con trai.
Nếu bạn không chắc nhà mình rơi vào trường hợp nào, mô tả cụ thể tình huống — bố còn hay mất, còn mộ hay đã hỏa táng, cháu là trai hay gái, bên nội còn những ai — thì sẽ nhận được câu trả lời có làm được hay không ngay trong cuộc trao đổi đầu tiên, trước khi tốn công đi lấy mẫu.
Xem dịch vụ xét nghiệm ADN huyết thống, họ hàng tại TOPGEN hoặc liên hệ để được tư vấn theo đúng trường hợp của gia đình.
